Yapay zekâ gözetimli sınav: Ne yapar, ne yapamaz?

Sınav salonunda gözetmen bir yandan sınıfı dolaşır, bir yandan öğrencilere bakar. Birini şüpheli bulursa yanına gider. Online sınavda bunu yapacak bir "salon" yok, ama aynı ihtiyaç duruyor: sınavı yapan kişinin, sınavın düzgün işlediğine güvenmesi.

Yapay zekâ destekli gözetim tam burada devreye giriyor. Ama ne yaptığını abartmadan anlatmak lazım.

Sistem aslında ne yapıyor?

Gözetimli sınavda katılımcının web kamerası (ve bazen ekranı ya da sesi) sınav boyunca kayda alınır. Yapay zekâ bu kaydı gerçek zamanlı ya da sınav sonrası tarar ve olağan dışı anları işaretler. Tipik işaretler:

• Kamerada birden fazla kişinin görünmesi
• Katılımcının uzun süre kadrajdan çıkması
• Sürekli ekran dışına bakmak
• Ortamda konuşma sesi
• Sınav sayfasından ayrılma (başka sekmeye geçme)

Önemli olan nokta şu: yapay zekâ bu işaretleri toplar, karar vermez. "Şu dakikada şu olay yaşandı, kayda bir göz atın" diyen bir asistan gibi çalışır.

Neden gerekli olabilir?

Her sınav gözetim gerektirmez. Bir uyumluluk eğitiminin sonundaki beş soruluk test için gözetim abartıdır. Ama bir sertifika sınavında, işe alım değerlendirmesinde ya da devamında bir yetki doğuran bir ölçmede, sınavın güvenilirliği sonuçların değerini belirler. Sertifika kolay elde ediliyorsa, sahiplerinden hiçbirinin başarısı inandırıcı olmaz.

Üstelik gözetim, caydırıcı bir etki de yaratıyor. Katılımcı kameranın açık olduğunu bildiğinde, kural ihlali yapma olasılığı düşüyor.

Nerede yanılabilir?

İşte dürüst konuşmamız gereken kısım. Yapay zekâ gözetim sistemleri yanlış alarm üretebilir:

• Kamerası düşük çözünürlüklü katılımcı "yüzü seçilemedi" diye işaretlenebilir.
• Kötü ışıkta oturanlar ya da yüzünü kısmen kapatanlar (şapka, başörtüsü, gözlük) sorun yaşayabilir.
• Ekrana bakarken yukarı bakıp düşünen biri "ekran dışına bakıyor" gibi görünebilir.
• Evde başka insanların bulunduğu, çocuk sesi ya da trafik gürültüsü olan ortamlar ses uyarısı tetikler.
• Dikkat dağınıklığı ya da engellilik gibi durumlar göz hareketini farklı hale getirir.

Adil bir uygulama için beş öneri

1. Katılımcıyı önceden bilgilendirin. Hangi verinin toplandığını, ne kadar süre saklanacağını ve kimlerin göreceğini sınavdan önce açıkça söyleyin.
2. Teknik prova imkânı verin. Katılımcı kamerasını ve ışığını sınavdan önce test edebilsin.
3. İnsan incelemesini zorunlu kılın. İşaretlenen kayıtları bir gözetmen incelesin ve son kararı o versin.
4. İtiraz yolunu tanımlayın. Haksız bulduğunu düşünen katılımcının başvurabileceği net bir süreç olsun.
5. Alternatif sunun. Teknik ya da kişisel nedenlerle gözetimli sınava giremeyen biri için başka bir yol (örneğin yüz yüze sınav) planlayın.

Veri koruma tarafı ayrı bir konu; onu Gözetimli online sınav ve KVKK yazısında ele aldık.

Gözetim tek başına yetmez

Gözetimin kendi başına bir çözüm olmadığını da söylemek gerekiyor. Sınavın tasarımı en az gözetim kadar önemli: rastgele soru seçimi, soru sırasının değişmesi, süre sınırı ve ezber yerine uygulama soran sorular, kopya girişimini baştan zorlaştırır. Bu konuyu kopya önleme yazısında detaylandırdık. Gözetim, bu önlemlerin üzerine eklenen bir katman olarak en iyi çalışıyor.

Son söz

Gözetim, kurallar net olduğunda ve işaretler bir insanın gözünden geçtiğinde işe yarıyor. Bu ikisi eksikse sınavın güvenilirliğini artırmak yerine haksızlık üretebilir.